خبرگزاری حوزه | تاریخنگاری کلاسیک، در مواجهه با شخصیت بیبدیل حضرت خدیجه کبری (س)، اغلب او را در قاب «همسری متمول و فداکار» محصور کرده است. این نگاه، اگرچه بخشی از حقیقت است، اما تمام آن نیست. واکاوی عمیق متون تاریخی با عینک دانش مدیریت و ارتباطات، پرده از چهره زنی برمیدارد که پیش از اسلام یک «نهاد اقتصادی-اجتماعی» مستقل و پس از آن، «شریک استراتژیک» و سپر رسانهای نهضت نبوی بود. این یادداشت، عبور از نگاه عاطفیِ صرف و بازخوانی نقش این بانوی بزرگ در تبدیل سرمایه اقتصادی و اعتبار اجتماعی به قدرت نرم برای استقرار اسلام در قلب جاهلیت است.
۱. برندسازی شخصی به مثابه اولین پیام
برای درک عمق کنشگری خدیجه (س)، باید بافت مکه را شناخت؛ جامعهای مردسالار که زن در آن گاهی بخشی از اموال قابل ارث بود. در چنین فضایی، خدیجه یک «پدیده ساختارشکن» بود. کسب القاب «طاهره» و «سیدة قریش» پیش از ازدواج با پیامبر (ص)، نشان میدهد که او یک اعتباری قدرتمند و معتبر برای خود ساخته بود. نقطه عطف این استقلال، رد کردن خواستگاران قدرتمند قریش و انتخاب هوشمندانه محمدِ امین (ص) بود. این انتخاب، صرفاً یک ازدواج نبود؛ بلکه یک بیانیه رسانهای صریح به تمام جامعه مکه بود: «معیار ارزش، کرامت اخلاقی است، نه قدرت قبیلهای و ثروت.» او با این عمل، اولین سنگبنای تغییر گفتمان عمومی را گذاشت.
۱. منزلتِ اجتماعی به مثابه اولین پیام
برای درک عمق کنشگری خدیجه (س)، باید بافت مکه را شناخت؛ جامعهای مردسالار که زن در آن گاهی بخشی از اموال قابل ارث بود. در چنین فضایی، خدیجه یک «پدیده ساختارشکن» بود. کسب القاب «طاهره» و «سیدة قریش» پیش از ازدواج با پیامبر (ص)، نشان میدهد که او یک اعتباری قدرتمند و معتبر برای خود ساخته بود. نقطه عطف این استقلال، رد کردن خواستگاران قدرتمند قریش و انتخاب هوشمندانه محمدِ امین (ص) بود. این انتخاب، صرفاً یک ازدواج نبود؛ بلکه یک بیانیه رسانهای صریح به تمام جامعه مکه بود: «معیار ارزش، کرامت اخلاقی است، نه قدرت قبیلهای و ثروت.» او با این عمل، اولین سنگبنای تغییر گفتمان عمومی را گذاشت.
۲. مدیریت روایت در لحظه صفرِ بعثت
نقش رسانهای حضرت خدیجه (س) در لحظات آغازین بعثت، حیاتی و بیبدیل است. زمانی که پیامبر (ص) با سنگینی بار وحی از غار حرا بازگشتند، با اولین و قاطعترین ایمان مواجه شدند. خدیجه (س) دچار هیجانزدگی یا انکار نشد؛ بلکه با استدلال منطقی و زیبای که در سیره ابن هشام ثبت شده، اوج عقلانیت را نشان میدهد: «هرگز! به خدا سوگند که خداوند تو را خوار نخواهد کرد؛ چرا که تو صله رحم میکنی، بار ناتوانان را بر دوش میکشی، به نیازمندان میبخشی و در راه حق، دیگران را یاری میدهی.» او با ارجاع به سوابق درخشان اخلاقی پیامبر، به پدیده وحی، مشروعیت عقلانی بخشید و اولین روایت رسمی از بعثت را تثبیت کرد.
۳. سپر اعتبار در برابر جنگ روانی قریش
دستگاه تبلیغاتی قریش با تمام توان میکوشید تا پیامبر (ص) را با برچسبهای «مجنون»، «ساحر» و «شاعر» منزوی کند. در این جنگ روانی تمامعیار، اعتبار خدیجه (س) به مثابه یک سپر دفاعی عمل میکرد. حضور او در کنار پیامبر، روایتسازی دشمن را در ذهن افکار عمومی مکه دچار تردید میکرد. استدلال ناخودآگاه مردم این بود: «خدیجه، عاقلترین و شریفترین زن قریش است؛ اگر محمد مجنون بود، او هرگز تمام اعتبار و ثروت افسانهایاش را پای این ادعا نمیریخت.» اعتبار شخصی خدیجه (س)، کمپینهای تخریب شخصیت علیه پیامبر را بیاثر میکرد و قدرتمندترین پادزهر برای دستگاه تبلیغاتی دارالندوه بود.
۴. معمار اقتصاد مقاومتی در شِعب ابیطالب
شاهکار مدیریتی حضرت خدیجه (س) در محاصره اقتصادی شعب ابیطالب تجلی یافت. در شرایطی که تحریم، جامعه نوپای مسلمانان را تا مرز فروپاشی فیزیکی پیش برده بود، او تمام ثروت خود را به میان آورد. این اقدام، انفاقِ صِرف نبود؛ بلکه یک عملیات پیچیده «مدیریت بحران» بود. او با استفاده از شبکه ارتباطی خود و نفوذ افرادی چون حکیم بن حزام، یک «زنجیره تأمین مخفیانه» برای تزریق آذوقه به شعب ایجاد کرد. این جهاد اقتصادی، شریان حیاتی اسلام را زنده نگه داشت و پیامبر اکرم (ص) بعدها عمق این پشتیبانی راهبردی را چنین بیان فرمودند: «هیچ ثروتی هرگز به اندازه ثروت خدیجه به من سود نبخشید.»
۵. سرمایهگذاری بر رسانههای انسانی
هیچ پیامی بدون رسانه فراگیر نمیشود. در صدر اسلام، قدرتمندترین رسانه، «انسانهای آزادشده» بودند. ثروت خدیجه (س)، زیرساخت اقتصادی این شبکه تبلیغی بود. هر بردهای که با سرمایه او آزاد میشد، به یک «رسانه سیار» و مبلغ زنده برای پیام عدالتخواهی اسلام تبدیل میگشت. این اقدام نه تنها یک حرکت اقتصادی، بلکه یک پیام رسانهای قدرتمند به کل عربستان بود: «پیروان این آیین آنقدر به حقانیت خود ایمان دارند که حاضرند ثروتمندترین زن عرب، تمام دارایی خود را فدای آن کند.» این خود بزرگترین تبلیغ برای اسلام بود.
کلام آخر: شریک استراتژیک نهضت نبوی
خدیجه کبری (س)، صرفاً همسر پیامبر نبود؛ او شریک استراتژیک رسالت، اولین کنشگر زن مسلمان در عرصه عقیده و جهاد، و پناهگاه امن پیامبر در طوفانیترین سالها بود. وفات او و ابوطالب (ع) چنان ضربه سنگینی بود که آن سال «عام الحُزن» (سال اندوه) نام گرفت. او الگویی جاودان از زنی است که با استقلال، درایت و عشقی بیکران، نه تنها تکیهگاه یک مرد بزرگ، که شالوده تمدنی بزرگ شد. او ظرف امامت بود و مادرِ خیر کثیر؛ و این، بزرگترین نشان افتخار او تا ابدیت است.
ایرج حجازی
نظر شما